پروژه‌های معماری محمدرضا محمودی؛ از طراحی و پژوهش تا بازخوانی تصویر و فضا

 

فعالیت معماری محمدرضا محمودی در محدوده‌ی طراحی ساختمان و تولید طرح‌های معماری باقی نمی‌ماند. در پروژه‌های او، معماری گاهی به شکل مداخله‌ای در بافت تاریخی ظاهر می‌شود، گاهی موضوع یک مطالعه‌ی دیاگرامی و پژوهشی است و گاهی از طریق تصویر متحرک، اجرا و تجربه‌ی فضایی مورد بازخوانی قرار می‌گیرد.

این آثار، با وجود تفاوت در موضوع، مقیاس و رسانه، حول مجموعه‌ای از پرسش‌های مشترک شکل می‌گیرند: چگونه می‌توان روابط پنهان در یک فضای معماری را آشکار کرد؟ چگونه می‌توان با میراث تاریخی مواجه شد، بی‌آنکه به بازسازی صرف گذشته محدود ماند؟ و چگونه می‌توان از ابزارهای تصویر، دیاگرام و حرکت برای گسترش شیوه‌های فهم و تجربه‌ی معماری استفاده کرد؟

محمدرضا محمودی، معمار و هنرمند بصری، فعالیت حرفه‌ای خود را در تقاطع معماری، پژوهش، دیاگرام و هنرهای دیجیتال دنبال می‌کند. او بنیان‌گذار استودیو موشن‌دیاگرام است و در پروژه‌های خود، از طراحی معماری و مداخلات شهری تا بازخوانی عناصر تاریخی و تبدیل تصویر به تجربه‌ی فضایی را دنبال کرده است.

این مقاله مروری است بر بخشی از پروژه‌ها و فعالیت‌های معماری او؛ آثاری که هرکدام از زاویه‌ای متفاوت به رابطه‌ی میان معماری، زمینه، حافظه، تصویر و زمان می‌پردازند.

۱. طراحی معماری و مواجهه با زمینه

میانگاه | Miangah

پروژه‌ی «میانگاه» از مواجهه با محدوده‌ای در پشت مسجد شاه عباس اصفهان شکل گرفت؛ فضایی که مسئله‌ی آن تنها کیفیت کالبدی یک زمین شهری نبود، بلکه نسبت میان فضای عمومی، بافت تاریخی و حضور یکی از مهم‌ترین بناهای معماری ایران را نیز در بر می‌گرفت.

پرسش اصلی پروژه این بود که چگونه می‌توان با چنین محدوده‌ای مواجه شد، بی‌آنکه صرفاً به تکمیل کالبدی آن یا بازسازی تصویری از گذشته بسنده کرد؟

در این طرح، مسئله‌ی مداخله در مجاورت یک اثر تاریخی به فرصتی برای بازاندیشی درباره‌ی رابطه‌ی شهر و بنا تبدیل می‌شود. «میانگاه» به‌جای آنکه صرفاً یک فضای خالی را با عملکردی جدید پر کند، به دنبال تعریف دوباره‌ی رابطه‌ی میان فضای شهری، حضور تاریخی مسجد و تجربه‌ی معاصر شهروندان است.

این پروژه در چارچوب دغدغه‌های طراحی در بافت تاریخی و مفهوم مداخله‌ی معاصر در زمینه‌ی میراث شکل گرفته است.

حیات در حیاط | Life in the Courtyard

«حیات در حیاط» در مواجهه با چند پلاک نیمه‌ویران در بافت تاریخی سنگ سیاه شیراز شکل گرفت. مسئله‌ی آغازین پروژه، چگونگی بازگرداندن امکان سکونت به این محدوده‌ها بود؛ بی‌آنکه لازم باشد بناها به وضعیت پیشین خود بازگردانده شوند.

در این پروژه، حیاط صرفاً یک فضای باز در میان اجزای ساختمان نیست؛ بلکه به‌عنوان عنصری برای بازتعریف رابطه‌ی میان سکونت، فضای جمعی و ساختار موجود مورد توجه قرار می‌گیرد.

ایده‌ی اصلی از جابه‌جایی رابطه‌ی میان فضای سکونت و حیاط شکل می‌گیرد. به‌جای آنکه بازسازی تاریخی به‌عنوان تنها راه بازگشت حیات به بافت در نظر گرفته شود، پروژه امکان سازمان‌دهی تازه‌ای از فضا را بررسی می‌کند؛ سازمان‌دهی‌ای که می‌تواند با وضعیت موجود گفت‌وگو کند و در عین حال شرایط جدیدی برای زندگی فراهم آورد.

«حیات در حیاط» تلاشی است برای مواجهه با میراث معماری از مسیر تداوم زندگی، نه صرفاً حفظ تصویر گذشته.

ویلای گذر‌خان | Gozarkhan Villa

پروژه‌ی ویلای گذر‌خان به بازتفسیر معماری بومی شمال ایران می‌پردازد. نقطه‌ی شروع آن، مواجهه با الگوها و ویژگی‌های معماری محلی و بررسی امکان حضور دوباره‌ی آن‌ها در یک پروژه‌ی معاصر است.

در چنین رویکردی، معماری بومی به مجموعه‌ای از فرم‌های آماده برای تقلید تبدیل نمی‌شود. آنچه اهمیت دارد، شناخت منطق شکل‌گیری فضا، نسبت بنا با اقلیم، شیوه‌ی سکونت و رابطه‌ی میان عناصر معماری است.

پروژه در پی آن است که از خلال بازخوانی این روابط، امکان شکل‌گیری زبانی معاصر را بررسی کند؛ زبانی که نه به تکرار ظاهری الگوهای گذشته محدود شود و نه پیوند خود را با زمینه‌ی فرهنگی و محیطی از دست بدهد.

جشنواره‌ی دوچرخه‌سواری اصفهان

در طرح پیشنهادی برای جشنواره‌ی دوچرخه‌سواری اصفهان، مسئله‌ی طراحی از نسبت میان یک رویداد شهری و حضور آن در مجاورت یک بنای تاریخی آغاز می‌شود.

ایده‌ی اصلی، ایجاد لایه‌ای سازه‌ای، مستقل و برگشت‌پذیر در پیرامون مسجد شیخ لطف‌الله است؛ لایه‌ای که بتواند امکان تجربه‌ای تازه از فضا و رویداد را فراهم کند، بدون آنکه به مداخله‌ای دائمی در ساختار بنای تاریخی تبدیل شود.

برگشت‌پذیری در اینجا تنها یک ویژگی فنی نیست؛ بلکه بخشی از موضع پروژه در مواجهه با میراث است. مداخله‌ی معاصر می‌تواند حضور داشته باشد، تجربه‌ای تازه ایجاد کند و در عین حال امکان حذف‌شدن و بازگشت فضا به وضعیت پیشین را حفظ کند.

این طرح، معماری را نه صرفاً به‌عنوان ساخت یک شیء، بلکه به‌عنوان طراحی رابطه‌ای موقت میان رویداد، شهر و میراث تاریخی در نظر می‌گیرد.

۲. پژوهش و بازخوانی دیاگرامی معماری

ژنتیک معماری ایرانی | Iranian Architectural Genetics

«ژنتیک معماری ایرانی» مجموعه‌ای از مطالعات تصویری و دیاگرامی است که با هدف بازخوانی ساختارها، روابط و منطق‌های شکل‌دهنده‌ی معماری تاریخی ایران انجام شده است.

در این مجموعه، بناهای تاریخی صرفاً به‌عنوان نمونه‌هایی از فرم‌های ارزشمند گذشته مورد مشاهده قرار نمی‌گیرند؛ بلکه ساختار فضایی، هندسه، سازمان‌دهی و روابط میان اجزای آن‌ها به موضوع مطالعه تبدیل می‌شود.

این مجموعه شامل مطالعاتی درباره‌ی بناهایی مانند تاریخانه‌ی دامغان، برج گنبد قابوس و چهارطاقی نیاسر و همچنین پلان خانه‌های اقلیم مرکزی ایران است.

در این رویکرد، دیاگرام و تصویر متحرک امکان دیگری برای مواجهه با معماری فراهم می‌کنند. اجزای بنا می‌توانند از ساختار کلی جدا شوند، روابط میان آن‌ها آشکار شود و منطق شکل‌گیری فضا در قالب توالی‌های تصویری مورد بررسی قرار گیرد.

هدف، صرفاً بازنمایی دوباره‌ی بنا نیست؛ بلکه تلاش برای فهم و تفسیر ساختارهایی است که در پسِ فرم نهایی آن قرار دارند.

بازخوانی دیاگرامی معماری اصفهان | Diagrammatic Reframing of Isfahan’s Architecture

پروژه‌ی «بازخوانی دیاگرامی معماری اصفهان» در قالب شماره‌ی دوم مجموعه یادداشت‌های «این» شکل گرفت؛ پژوهشی درباره‌ی معماری اصفهان با تمرکز بر آثار دوره‌ی صفوی و امکان مطالعه‌ی آن‌ها از طریق دیاگرام.

در این پروژه، معماری تاریخی اصفهان به‌عنوان مجموعه‌ای از روابط، شکل‌ها و شرایط فضایی مورد بررسی قرار می‌گیرد. بناهایی مانند کوشک هشت‌بهشت، مسجد شاه، چهل‌ستون، عالی‌قاپو و خانه‌های تاریخی در این مجموعه موضوع مطالعه و بازخوانی قرار گرفته‌اند.

روش کار بر تحلیل عناصر و روابط شکل‌دهنده‌ی معماری استوار است؛ از هندسه و تناسبات تا سازمان فضایی، ساختار و رابطه‌ی میان اجزای بنا. دیاگرام در اینجا نقش واسطه‌ای میان مشاهده، تحلیل و تفسیر را ایفا می‌کند.

یکی از ویژگی‌های این پروژه، تبدیل مطالعه‌ی معماری به مجموعه‌ای از بازنمایی‌های تصویری است؛ بازنمایی‌هایی که می‌توانند لایه‌های مختلف یک بنا را از یکدیگر متمایز کنند و امکان مقایسه و درک روابط آن‌ها را فراهم آورند.

این مجموعه با مشارکت و مشاوره‌ی پژوهشگران و معماران مختلف شکل گرفت و در قالب شماره‌ی دوم مجموعه یادداشت‌های «این» منتشر شد. محمدرضا محمودی مدیرمسئول این شماره و از عوامل اصلی شکل‌گیری و توسعه‌ی محتوای پژوهشی آن بود.

مطالعات دیاگرامی؛ از فرم تا عملکرد

در مجموعه‌ی «کاوش فرم و عملکرد» (Exploring Forms and Functions)، بناها و عناصر معماری از طریق حرکت و بازنمایی تصویری مورد پرسش قرار می‌گیرند.

این تمرین‌ها به بررسی فرم‌های آشنای معماری و نسبت آن‌ها با عملکردها و معانی متعارف می‌پردازند. در این مجموعه، آثاری مانند سی‌وسه‌پل، ارگ علیشاه و مجموعه‌ی پاسارگاد موضوع مطالعه قرار گرفته‌اند.

حرکت در این آثار صرفاً برای ایجاد جلوه‌ی بصری به کار نمی‌رود؛ بلکه امکان تغییر در شیوه‌ی مشاهده‌ی فرم را فراهم می‌کند. یک عنصر می‌تواند از زمینه‌ی اصلی خود جدا شود، نسبت تازه‌ای با اجزای دیگر پیدا کند یا از طریق یک حرکت ساده، معنای متعارف خود را به پرسش بگیرد.

این مطالعات، مرز میان تحلیل معماری، تصویر متحرک و تجربه‌ی هنری را بررسی می‌کنند.

الگوهای متحرک معماری ایرانی | Evolving Iranian Architectural Patterns

در مجموعه‌ی «الگوهای متحرک معماری ایرانی»، نقش‌مایه‌ها و الگوهای معماری تاریخی ایران به عناصر مستقلی برای مطالعه و بازآفرینی تصویری تبدیل می‌شوند.

نمونه‌هایی از معماری ایرانی، از جمله خانه‌ی بروجردی‌ها، مسجد عباسی، عالی‌قاپو و پل خواجو، زمینه‌ی شکل‌گیری این تمرین‌ها را فراهم کرده‌اند.

در این مجموعه، الگوهای تاریخی از طریق حرکت، تکرار، تغییر مقیاس و بازآرایی مورد بررسی قرار می‌گیرند. هدف، تنها متحرک‌سازی نقش‌ها نیست؛ بلکه آزمودن ظرفیت آن‌ها برای شکل‌گیری زبان‌های بصری تازه و بررسی امکان حضور دوباره‌ی آن‌ها در زمینه‌ی معاصر است.

این آثار را می‌توان در مرز میان پژوهش تصویری، طراحی گرافیک و بازخوانی معماری قرار داد.

۳. موشن‌دیاگرام؛ معماری در بستر حرکت

Architectural Motion Diagram

موشن‌دیاگرام یکی از حوزه‌های اصلی فعالیت محمدرضا محمودی و استودیوی موشن‌دیاگرام است؛ رویکردی که از امکانات تصویر متحرک برای توضیح، تحلیل و بازاندیشی در ایده‌های معماری استفاده می‌کند.

در این روش، دیاگرام از یک تصویر ثابت و توضیحی فراتر می‌رود و به توالی‌ای از روابط و عملیات تبدیل می‌شود. حرکت می‌تواند نحوه‌ی شکل‌گیری یک حجم، سازمان‌دهی یک فضا، رابطه‌ی میان اجزا یا منطق یک ایده‌ی طراحی را آشکار کند.

یکی از نمونه‌های این رویکرد، پروژه‌ی موشن‌دیاگرام ویلایی با استخر معلق و چشم‌انداز کوه دماوند است. در این اثر، ایده‌های معماری یک ویلا از طریق حرکت و توالی تصویری توضیح داده می‌شوند.

در اینجا، تصویر متحرک نقش یک ابزار ارتباطی صرف را ندارد؛ بلکه خود به بخشی از فرایند فهم و ارائه‌ی معماری تبدیل می‌شود.

این رویکرد در پروژه‌های مختلف استودیو، از مطالعات معماری تاریخی تا ارائه‌ی ایده‌های طراحی معاصر، توسعه یافته است.

۴. معماری به‌مثابه تجربه؛ پروژه‌های نمایشگاهی و مداخلات تصویری

تجربه‌ی حرکت | Experience of Movement

«تجربه‌ی حرکت» عنوان نمایشگاهی مرتبط با آثار هنرجویان و تجربه‌های تصویری موشن‌دیاگرام است. این نمایشگاه به ارائه‌ی آثاری می‌پردازد که در آن‌ها تصویر، حرکت و منطق دیاگرامی به ابزارهایی برای بازنمایی و تفسیر ایده‌ها تبدیل شده‌اند.

اهمیت چنین تجربه‌ای در انتقال تمرین‌های تصویری از صفحه‌ی نمایش به موقعیت نمایشگاهی است. اثر متحرک در این شرایط تنها یک فایل ویدئویی نیست؛ بلکه در نسبت با مخاطب، فضای ارائه و توالی آثار تجربه می‌شود.

تهران آبی | Tehran Blue

«تهران آبی» تجربه‌ای مکان‌محور در پیوند میان معماری، تصویر متحرک، نور و حافظه‌ی شهری است که در فضای استخر مرکز هنری میرانا ارائه شد.

در این پروژه، فضای استخر به بستری برای مواجهه با لایه‌های مختلف تصویر و خاطره‌ی شهر تبدیل می‌شود. با استفاده از هفت پروژکتور، تصاویر و توالی‌های متحرک بر سطوح مختلف فضا، از دیوارها تا کف، گسترش می‌یابند و محیطی چندوجهی برای تجربه‌ی مخاطب شکل می‌گیرد.

در «تهران آبی»، معماری صرفاً محل نمایش اثر نیست؛ خود به بخشی از ساختار اثر تبدیل می‌شود. ابعاد فضا، سطوح، انعکاس‌ها، نور و موقعیت مخاطب در شکل‌گیری تجربه‌ی نهایی نقش دارند.

این پروژه از خلال تصویر و حرکت، به لایه‌های حافظه‌ی شهری تهران می‌پردازد؛ شهری که گذشته و اکنون آن در کنار یکدیگر حضور دارند، اما لزوماً به تصویری یکپارچه و قطعی تبدیل نمی‌شوند.

اردو و اقامت آموزشی معماری در اصفهک

ایده‌ی «اردوی موشن‌دیاگرام» در روستای تاریخی اصفهک، تلاشی برای پیوند میان آموزش معماری، مشاهده‌ی مستقیم، مستندنگاری و تجربه‌ی زندگی در یک بافت تاریخی است.

در این طرح، اقامت آموزشی به فرصتی برای مطالعه‌ی معماری بومی و شناخت شیوه‌های ساخت، سازمان فضایی و نسبت بنا با محیط تبدیل می‌شود. فرایند آموزشی از آشنایی با زمینه آغاز می‌شود و با مستندسازی، مطالعه، طرح مسئله‌ی معاصر، طراحی و ارائه ادامه پیدا می‌کند.

حضور فرامرز پارسی به‌عنوان راهنمای اصلی این تجربه، امکان پیوند میان دانش حاصل از مطالعه‌ی معماری تاریخی و شیوه‌های معاصر آموزش و طراحی را فراهم می‌کند.

در این پروژه، آموزش معماری از فضای کلاس فاصله می‌گیرد و به تجربه‌ای جمعی و مبتنی بر مواجهه‌ی مستقیم با مکان تبدیل می‌شود.

۵. یک روش در مواجهه با معماری

آنچه در این مجموعه از فعالیت‌ها قابل مشاهده است، تلاش برای محدودنکردن معماری به یک رسانه یا شیوه‌ی مشخص از تولید اثر است.

در پروژه‌ای مانند «میانگاه»، مسئله از رابطه‌ی میان مداخله‌ی معاصر و زمینه‌ی تاریخی آغاز می‌شود. در «حیات در حیاط»، امکان تداوم سکونت در بافت تاریخی مورد پرسش قرار می‌گیرد. در مطالعات دیاگرامی، ساختار و روابط درونی معماری به موضوع تحلیل تبدیل می‌شوند و در پروژه‌هایی مانند «تهران آبی»، فضا از طریق تصویر، نور و حرکت دوباره تجربه می‌شود.

در تمام این موارد، معماری نه صرفاً به‌عنوان یک شیء ساخته‌شده، بلکه به‌عنوان شبکه‌ای از روابط، شرایط و امکان‌ها مورد توجه قرار می‌گیرد.

دیاگرام، تصویر متحرک و مداخله‌ی فضایی در این مسیر ابزارهایی برای مشاهده و تفکر هستند؛ ابزارهایی که به کمک آن‌ها می‌توان از فرم ظاهری عبور کرد و به روابطی رسید که شکل‌گیری و تجربه‌ی معماری را ممکن می‌کنند.

این مسیر، تلاشی برای پیوند میان شناخت گذشته و تصور امکان‌های تازه است؛ مسیری که در آن معماری می‌تواند هم موضوع پژوهش باشد، هم ابزار بیان و هم بستری برای تجربه‌ی معاصر.

درباره‌ی محمدرضا محمودی

محمدرضا محمودی معمار، پژوهشگر و هنرمند بصری است. فعالیت او در تقاطع معماری، دیاگرام، تصویر و فضا شکل گرفته است. او بنیان‌گذار استودیو موشن‌دیاگرام، مدیرمسئول مجله‌ی معماری «این» و آرت‌دایرکتور جایزه‌ی معماری شیراز است. آثار و پروژه‌های او در قالب طراحی معماری، مطالعات پژوهشی و دیاگرامی، تصویر متحرک، اجراهای مکان‌محور و تجربه‌های نمایشگاهی ارائه شده‌اند.